ໃນແຕ່ລະໝູ່ບ້ານຊາວເຜົ່ານຸ່ງເຄີຍກໍ່ສ້າງສາລາບ້ານລວມ ເພື່ອບູຊາອໍລະຫັນຂອງໝູ່ບ້ານ. ນີ້ກໍ່ແມ່ນບ່ອນດຳເນີນຊີວິດລວມຂອງທັງປະຊາຄົມໃນໂອກາດດຳເນີນງານ ບຸນ ຫຼືປຶກສາຫາລືບັນດາວຽກງານລວມຂອງບ້ານ. ດ້ວຍການຈັດຕັ້ງການດຳລົງຊີວີວິດຄືແນວນັ້ນ, ຊາວເຜົ່ານຸ່ງຈຶ່ງພ້ອມແລ້ວທີ່ຈະແບ່ງປັນ
ແຕ່ລະຊົນເຜົ່າລ້ວນແຕ່ມີເຮືອນທີ່ເປັນມູນເຊື້ອຂອງຕົນ. ເຮືອນຂອງຊົນເຜົ່ານຸ່ງກໍ່ມີຈຸດພິເສດສະເພາະ ບົດຂຽນຂອງ ໂຕຕ໋ວນ, ນັກຂ່າວ ວິທະຍຸກະຈາຍສຽງ ຫວຽດນາມ.
ໂດຍບໍ່ມີສີສັນຫຼາກຫຼາຍຄືຊຸດອາພອນຂອງຊົນເຜົ່າຈຳນວນໜຶ່ງ, ຊຸດອາພອນຂອງຊົນເຜົ່ານຸ່ງທຳມະດາງ່າຍດາຍພໍສົມຄວນ, ດ້ວຍແພຝ້າຍຍ້ອມສີຄາມ ແລະ ປັກແສ່ວບໍ່ຫຼາຍ. ການນຸ່ງຖືຂອງຊາວເຜົ່ານຸ່ງ, ໄດ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວັດທະນະທຳ, ຮີດຄອງປະເພນີສ່ວນໃດສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງຂອງຊາວເຜົ່ານຸ່ງ.
ຊົນເຜົ່ານຸ່ງອາໄສຢູ່ຫຼາຍບໍລິເວນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ແບ່ງອອກ ເປັນແຊງຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ນຸ່ງຊ່ວງ, ນຸ່ງຢາງ,ນຸ່ງອານ, ນຸ່ງລ່ອຍ,ນຸ່ງຝ່ານຊິ່ງ, ນຸ່ງຈ໋າວ, ນຸ່ງອິງ, ນຸ່ງກວີຣິ້ນ, ນຸ່ງຢີ໋ນ. ຊາວເຜົ່ານຸ່ງ ເຄີຍດຳລົງຊີວິດ ຢູ່ເປັນແຕ່ລະບ້ານ, ໃນແຕ່ລະບ້ານມີເຮືອນປະມານແຕ່ 30 - 70 ຫລັງຕາມປົກກະຕິ
ຊຸດອາພອນຂອງຊົນເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ ລວມມີ: ໂສ້ງ, ເສື້ອ, ຜ້າບີງ, ແລະ ອຸດົມສົມບູນກ່ຽວກັບວັດຖຸປະກອບ ແລະ ແບບຢ່າງ… ຊຸດອາພອນຂອງຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ດຳ ມີຈຸດພິເສດສະເພາະເມື່ອທຽບໃສ່ຊຸດອາພອນຂອງຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ຮວາ. ສິ່ງດັ່ງກ່າວສະແດງອອກຢ່າງຈະແຈ້ງທີ່ສຸດໃນງານບຸນຕ່າງໆ
ຊາວຮ່າຍີ່ດຳລົງຊີວິດດ້ວຍການເຮັດກະສິກຳ, ປູກເຂົ້າຢູ່ຕາມທົ່ງນາຂັ້ນໄດ ເປັນຕົ້ນຕໍ, ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງຖືເປັນສຳຄັນເລື່ອງບູຊາບັນດາເທວະດາກະສິກຳ, ພິເສດແມ່ນເທວະດານ້ຳ, ເທວະດາຝົນ. ໂດຍຕ່າງກັບບຸນໂຄຢາຢາ ທີ່ມີລັກສະນະພາວະນາຂໍໃຫ້ຝົນຕົກ, ດ້ວຍບັນດາພິທີບູຊາເທວະດາທີ່ດິນ, ເທວະດານ້ຳ, ເທວະດາປ່າ, ຕົ້ນໄມ້...
ໃນເວລາໜຶ່ງປີ, ຊາວ ຮ່າຍີ່ມີຫຼາຍງານບຸນທີ່ສຳຄັນເຊັ່ນ: ບຸນຢາທໍທໍ (ບຸນປີໃໝ່ປະຈຳຊາດ), ຢາມາຢໍ (ພິທີບູຊາປ່າ), ບຸນຄູຢາຢາ ຫຼືເອີ້ນວ່າ ໂຄຢາຢາ (ແມ່ນບຸນພາວະນາຂໍໃຫ້ລະດູການເກັບກ່ຽວໄດ້ຮັບຜົນດີ)... ບຸນຄູຢາຢາແມ່ນງານບຸນພົ້ນເດັ່ນຂອງຊົນເຜົ່າ ຮ່າຍີ່.
ຊາວ ຮ່າຍີ່ດຳລົງຊີວິດຢູ່ເຂດພູດອຍ, ຕິດກັບເຂດຊາຍແດນ, ດັ່ງນັ້ນບໍ່ຖືກຜົນສະທ້ອນຫຼາຍຈາກວັດທະນະທຳຂອງບັນດາເຜົ່າອື່ນໆ. ບັນດາທຳນອງເພງພື້ນເມືອງ, ບັນດາວາດຟ້ອນຂອງຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ໄດ້ປະກອບສ່ວນຊ່ວຍໃຫ້ຊົນເຜົ່າໜຶ່ງເຖິງວ່າບໍ່ທັນມີຕົວໜັງສື
(vovworld) - ໃນການສົມລົດ, ຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ບໍ່ຖືກຜົນສະທ້ອນຈາກຮີດຄອງປະເພນີຂອງສະໄໝສັກດີນາ. ບ່າວສາວຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ໄດ້ຮັກກັນຢ່າງເສລີ ແລະ ໄດ້ຊອກຮູ້ເຂົ້າໃຈກັນກ່ອນທີ່ຈັດພິທີງານດອງ. ໃນເມື່ອກ່ອນ, ງານແຕ່ງດອງຂອງຊາວເຜົ່າ
ໃນການເຊື່ອຖື, ຊາວ ຮ່າຍີ່ຖືວ່າທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງລ້ວນແຕ່ມີວິນຍານ, ຍ້ອນເຫດນັ້ນເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຈັດຕັ້ງພິທີບູຊາເພື່ອສະແດງຄວາມຮູ້ບຸນຄຸນຕໍ່ບັນດາເທວະດາ. ຕາມປະເພນີແລ້ວ, ກ່ອນທີ່ລົງທົ່ງຕົກກ້າ, ຂຶ້ນໄຮ່ປູກສາລີ
