ໂດຍແມ່ນຊົນເຜົ່າທີ່ອາໄສຢູ່ເຂດພູສູງ ໄຕບັກ (ທາງທິດຕາເວັນຕົກສ່ຽງເໜືອ) ມາເປັນເວລານັບຮ້ອຍປີ, ແລະດຳລົງຊີວິດດ້ວຍການຜະລິດກະສິກຳເປັນຕົ້ນຕໍ. ຍ້ອນເຫດນັ້ນ, ຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ຈຶ່ງຮູ້ກໍ່ສ້າງກິດຈະກຳຊົນລະປະທານມາແຕ່ດົນແລ້ວ ແລະ ມີຄວາມຊຳນານໃນການປູກເຂົ້ານາຂັ້ນໄດ. ພ້ອມກັບການຜະລິດກະສິກຳ, ບັນດາຂະແໜງອາຊີບຫັດຖະກຳທີ່ເປັນມູນເຊື້ອຂອງຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ຍັງຄົງໄດ້ຮັບການອະນຸລັກຮັກສາ, ແລະ ເສີມຂະຫຍາຍຢູ່.
ໂດຍແມ່ນຊົນເຜົ່າທີ່ດຳລົງຊີວິດໃນເຂດພູສູງ, ເພື່ອຮັບມືກັບເງື່ອນໄຂດິນຟ້າອາກາດທີ່ຮ້າຍແຮງ, ຊາວຮ່າຍີ່ໄດ້ປຸກສ້າງເຮືອນຝາດິນ. ຜ່ານການເວລາ, ເຮືອນຝາດິນຍັງຄົງຮັກສາສະຖາປັດຕະຍະກຳທີ່ເປັນເອກະລັກສະເພາະຂອງຊົນເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ໄວ້ຢູ່.
ໃນຊີວິດປະຈຳວັນ, ຊາວ ຮ່າຍີ່ ຖືນຳ້ ແລະ ໄຟເປັນສຳຄັນ. ຕາມທັດສະນະນັບແຕ່ດົນນານມາແລ້ວ, ຖ້າຫາກນຳ້ແມ່ນແຫຼ່ງດຳເນີນຊີວິດ, ໄຟຈະແມ່ນກຳລັງແຮງເພື່ອຮັກສາຊີວິດການເປັນຢູ່. ຍ້ອນເຫດນັ້ນ, ໃນເຮືອນຂອງຊາວ ຮ່າຍີ່. ເຕົາໄຟຈຶ່ງມີທີ່ຕັ້ງສຳຄັນ ແລະ ປະຈຸບັນຊາວ ຮ່າຍີ່ຍັງຄົງຮັກສາປະເພນີບູຊາເທວະດາເຕົາໄຟ.
ໃນຊີວິດທາງດ້ານຈິດໃຈ, ຊາວ ຮ່າຍີ່ຖືວ່າ, ທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງລ້ວນແຕ່ມີວີນຍານຄອບງຳ. ຕາມທັດສະນະຂອງຊາວເຜົ່າ ຮ່າຍີ່, ບັນດາເທວະດາຄື: ເທວະດາເຈົ້າປ່າ, ເຈົ້າເຂົາ, ເຈົ້ານຳ້
ປະຈຸບັນ, ຊົນເຜົ່າ ຮ່າຍີ່ມີພົນລະເມືອງປະມານ 21.700 ຄົນ, ເຊິ່ງອາໄສຕົ້ນຕໍຢູ່ບັນດາແຂວງ ລາຍເຈົາ, ອຽນບ໋າຍ, ລາວກາຍ ແລະບາງແຂວງຢູ່ລຽບຕາມຊາຍແດນ ຫວຽດນາມ - ຈີນ, ຫວຽດນາມ - ລາວ. ປະຈຸບັນ, ຊາວ ຮ່າຍີ່ໄດ້ດຳລົງຊີວິດຢູ່ຄົງທີ່
ຊາວເຜົ່າ ຂະແມເຄີຍຈັດງານດອງແຕ່ເດືອນ 1 – 3 ໄລ່ຕາມຈັນທະປະຕິທິນ, ເມື່ອສຳເລັດລະດູການເກັບກ່ຽວແລ້ວ. ກໍ່ເຊັ່ນດຽວກັນກັບຫຼາຍຄອບຄົວໃນປະຊາຄົມຊາວເຜົ່າ ຂະແມ
ໂຣບຳ ຍັງເອີ້ນວ່າ “ໂຣມໂຣບຳ“ ແມ່ນລະຄອນຟ້ອນ ບູຮານໃນລາຊະວົງຂອງຊາວເຜົ່າຂະແມ. ໃນບັນດາຮູບແບບສິລະປະສະແດງບົນເວທີຂອງຊາວເຜົ່າຂະແມ, ໂຣບຳໄດ້ຮັບຖືວ່າແມ່ນສິລະປະລະດັບສູງ, ດ້ວຍບັນດາຄຸນຄ່າພິເສດທີ່ມີຢູ່ແລ້ວ.
ຊາວເຜົ່າ ຂະແມມີມໍລະດົກວັດທະນະທຳທີ່ເປັນເອກະລັກສະເພາະນັ້ນແມ່ນວາດຟ້ອນ, ເຊິ່ງມີມາ ແລະ ພັດທະນາໃນວິວັດແຫ່ງການພັດທະນາຂອງຊາດ. ສິລະປະຟ້ອນຂອງຊາວເຜົ່າ ຂະແມແມ່ນລວບລວມເອົາທັງຄວາມສາມາດ, ພູມປັນຍາ, ບັນດາສີສັນ, ຄຸນຄ່າດ້ານວັດທະນະທຳ, ສັງຄົມ ແລະ ຄວາມງາມຂອງປະຊາຄົມອີກດ້ວຍ.
ໃນປະຊາຄົມບັນດາເຜົ່າຫວຽດນາມ, ຊຸດອາພອນທີ່ເປັນມູນເຊື້ອຂອງຊາວເຜົ່າ ຂະແມສະແດງໃຫ້ເຫັນວັດທະນະທຳທີ່ເປັນເອກະລັກສະເພາະ, ມັນບໍ່ພຽງແຕ່ມີຄວາມງາມພິເສດສະເພາະເທົ່ານັ້ນ, ຫາກຍັງເໝາະສົມກັບການອອກແຮງງານ, ການດຳລົງຊີວິດປະຈຳວັນຂອງເຂົາເຈົ້າອີກດ້ວຍ.
ພ້ອມກັບການບຸກເບີກທີ່ດິນ, ຕັ້ງພູມລຳເນົາຄົງທີ່ຢູ່ເຂດທົ່ງພຽງແມ່ນ້ຳຂອງແລ້ວ, ຊາວເຜົ່າ ຂະແມຍັງສືບທອດພື້ນຖານວັດທະນະທຳ ອັງກໍ, ພື້ນຖານອະລິຍະທຳເຂົ້ານາທາມ ພ້ອມກັບປະເພນີຕ່າງໆຂອງຊາວເຜົ່າຮວາ, ຈຳ ອີກດ້ວຍ.
